«پالانش كج است»
اصطلاح بالا احتياج بتوضيح و مقدمه پردازي ندارد. اجمالا آنك هر كس درمعتقدات مذهبي و مباني
اخلاقي تغيير رويه دهد در مورد چنين افرادي بضرب المثل بالامثل ميجويند.
في المثل كسي تغيير مذهب دهد يا زني از طريق عفت و طهارت منحرف شود ميگويند « فلاني پالانش
كج است» يعني عقيده و خالاقش فاسد شده از مجالست و مصاحبت با وي بايد احتراز جست.
اكنون ريشه و علت تسمية اين مثل سائر بپردازيم تا معلوم شود انحراف عقيده چه ارتباطي با پالان دارد:
بطوريكه ميدانيم پيروان مذهب جعفري اثني عشري قرون متمادي بعلت قدرت و نفوذ خلفاي اموي و
عباسي و اشاعة مذاهب تسنن ناگزير از تقيه و پنهان داشتن معتقدات خويش بودهاند. ظهور سلاطين آل
بويه و تصرف بغداد از طرف احمد معزالدوله ديلمي « 334 هجري» موجب گرديد كه تشيع
بوجه محسوسي خودنمائي كند و شيعيان در قسمت مهمي از خاك ايران و عراق به تعظيم شعائر
مذهبي بپردازند و از علي «ع» و يازده فرزند بزرگوارش كه سلسلة اماميه اثني عشري را تشكيل مي دهند تجليل نمايند.
ياداري از واقعه جانسوز كربلا و اقامه عزاداري در دهة محرم براي اولين بار در زمان معزالدوله و در محله كرخ بغداد انجام گرديد و تدريجا درساير نقاط شيعه نشين از پردة اختفا و استتار ارج شد.
آزادي مطلق شيعيان « البته در قلمرو سلاطين آل بويه» بيش از پنجاه سال دوام نكرد و مجددا غلبه و قدرت بدست اهل تسنن افتاد و سختگيري نسبت بشيعيان توام با كشتارهاي هولناك تا ظهور سلسلة صفويه ادامه داشت. چون شاه اسمعيل اول بهمت و فداكاري شيعيان بر تخت سلطنت نشست مذهب تشييع جعفري را مذهب رسمي ايران اعلام كرد و هر گونه محدوديت و مضايق را از پيش پاي شيعيان برداشت.
انقارض دوران ملوك الطوايفي و مركزيت سرتاسري ايران بوسيلة سلاطين صفوي از يكطرف و رسمي شدن مذهب جعفري و آزادي شيعيان اثني عشري به روحانيون را نايب امام زمان دانسته براي شخصيت و گفتار آنان اهميت و اعتبار فوق العاده قائل هستند.
در عصر قاجاريه بعضي از روحانيون كه مذهب و سياست را تفكيك ناپذير ميشناتند با عمال نظر در مسائل سياسي پرداخته مخالفان را با حربه تكفير و ارتداد از ميدان بدر ميكردند. چون اكثريت مردم مسلمان ايران با روحانيون بودند لذا هر چه ميگفتند خريدار داشت و كسي جرئت نميكرد كه در زمينه افكار و عقايد آنان چون و چرا نمايد زيرا چماق تكفير بر سرش ميخورد و حيثيت و اعتبارش از دست ميرفت. در آن عصر و زمان حربة تكفير قاطعترين حربهها بود و اين حربه بر سر هر كسي فرود ميامد روزگارش را سياه ميكرد بقسميكه در هيچاجتماعي جرئت حضور و اظهار نظر نداشت.
تمهيد مقدمة بالا بمنظور روشن شدن مطلب بود تا با آگاهي و سابقة ذهني قبلي از ريشه تاريخي ضرب المثلبحث شود. دوست موج و موثقي براي تعريف كرد كه قريب سي سال قبل كه در در محضر يكي از روحانيون فاضل و روشنفكر و سرشناس طهران «كه نگارنده از ذكر نامش معذور است» حضور داشت از وي پرسيد كه آقايان روحانيون « بعضاً» در مبارزه با مخالفانشان چرا ميگفتند « پالانش كج است؟» شك نيتس كه منظورشان از عنوان اين اصطلاح اين بود كه طرف مقابل را باين حربه تهديد و تخطئه نمايند ولي پالان كه بر پشت اسب و استرو حمار مينهند چه ارتباطي بااين موضوع دارد؟ آن روحاني روشنفكر و استاد محترم دانشگاه « كه خدايش رحمت كند»در جواب سؤال كننده با كمال بي پروائي گفت:
پسر جان؛ بعضي از روحانيون در قرن سيزدهم هجري مردم را براي سواري ميخواستند تا مقاصد و نياتشان را بدانوسيله بسر منزل مقصود برسانند. قطعاً ميدانيد كه پالان مركوب بايد سفت و محكم بسته شده باشد تا بتوان بر آن سوار شد و از مركوب سواري گرفت. اگر مركوبي پالانش كج باشد خوب سواري نميدهد و احيناً راكب را بر زمين ميزند. معني و مفهوم ظاهري اين ضرب المثل اينستكه طرف مورد بحث تغيير عقيده داده بمذهب يا مسلك ديگري متمايل شده است ولي مقصود باطني ونهايتش اين بود كه وي سواري نميدهد. يعني از ماگوش شنوائي ندارد پس دراينصورت بايد طرد شود تا ايجاد زحمت نكند.
ظن قوي ميرود كهخ علت تسميه ضرب المثل بالا جز اين نباشد. چنانچه وجه تسميه ديگري بنظر ارباب اطلاع برسد انتظار دارد اين نويسنده قليل البضاعه را آگاه فرمايند.
السلام علی المهدیّ ....